fragment

Kino żydowskie w przedwojennej Polsce Sebastian Chosiński Historia literatury żydowskiej pisanej w jidysz sięga jeszcze średniowiecza, ale największy jej rozwój nastąpił dopiero w drugiej połowie XIX wieku. Stało się to możliwe przede wszystkim dzięki twórczości pisarzy, którzy urodzili się bądź z wyboru żyli przynajmniej przez jakiś czas na ziemiach polskich. Wielu klasyków literatury jidysz wywodzi się bowiem właśnie z polskich miast zaboru rosyjskiego - zarówno tych największych: Warszawy, Wilna, Lublina czy Lwowa, jak i z mniejszych ośrodków, które po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku znalazły się na dawnych wschodnio-południowych Kresach II Rzeczypospolitej. Polska odegrała ogromną rolę w rozwoju kultury jidysz z jednego jeszcze powodu, który uznać należy za fenomen na skalę światową. Oprócz rodzimej kinematografii rozwijała się bowiem w naszym kraju - i to zarówno w okresie poprzedzającym wybuch pierwszej, jak i drugiej wojny światowej - kinematografia żydowska. Powstawały filmy fabularne, początkowo nieme, później zaś dźwiękowe, kręcone w języku jidysz przez Żydów i dla Żydów. Poniżej przedstawiam, jak sądzę, niekompletną listę tych filmów. Została ona sporządzona - wraz z krótkimi notkami - na podstawie danych dostępnych w Bibliotece i Ośrodku Informacji Filmowej Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera w Łodzi. [www.filmpolski.pl/fp/] Prawdziwy wysyp żydowskich filmów nastąpił w latach 1911-14 oraz 1936-39. Ich produkcją zajmowały się przede wszystkim studia zakładane przez żydowskich producentów (Siła, Kosmofilm, a w latach 30-tych Green-Films, Kinor); żydowska była też za każdym razem, niemal w całości, ekipa film realizująca. "Okrutny ojciec" (Der wiłder Fater, 1911) Reżyseria: Andrzej Marek; według Jakuba Gordina W pewnej wsi mieszka żydowska rodzina rolnika Zachara. Swoją piękną córkę Rachelę, mimo jej sprzeciwu, Zachar przyrzekł dać za żonę bogatemu, ale niemłodemu już sąsiadowi. Rachela jednak kochała innego i kiedy urodziła dziecko, zawiedziony ojciec w napadzie szału wrzucił je do stawu. Rachela topi się z rozpaczy, a okrutny ojciec, myśląc ciągle o swej zbrodni, rzuca się ze skały w przepaść. "Chasydka i odstępca" (1911) Reżyseria: Andrzej Marek "Zabójca z nędzy" albo "Idiota" (1911) Reżyseria: nie wiadomo "Meir Ezofowicz" (1911) Reżyseria: Józef Ostoja-Sulnicki; według Elizy Orzeszkowej Żądny wiedzy i swobody Meir, wyznający i realizujący zasadę miłości bliźniego, wchodzi w ostry konflikt ze starszyzną żydowskiego miasteczka. Przeciwstawia się ciemnocie, niesprawiedliwości, wszelkiemu złu, staje w obronie biednych i prześladowanych. Jego miłość do Gołdy, młodej karaitki (członkini żydowskiej sekty żydowskiej propagującej powrót do podstawowych nauk Biblii) kończy się tragicznie. Fanatyczny tłum porywa ją i topi w rzece. "Bóg, człowiek i szatan" (1912) Reżyseria: Stanisław Sebel; według Jakuba Gordina Był sobie Hersz Dubrowner - cichy, bogobojny, ubogi i cnotliwy przepisywacz świętych ksiąg. I oto dom jego stał się polem wojny między Dobrem a Złem. Dobro opierało się na czystej duszy Hersza Dubrownera - i po tę duszę sięgnął Szatan. Zgubił ją i zdeprawował pieniędzmi… Szatan pojawił się najpierw jako sprzedawca losów loteryjnych. Skłonił Hersza, by kupił los, pozwolił mu wygrać i się wzbogacić. A Hersz za wygraną na loterii zakłada - skuszony przez Szatana - fabrykę i mechanicznie produkuje… tałesy. Szatan zaś, pod postacią kupca Uriela Mazyka, rujnuje chałupników, wyrabiających tałesy ręcznie. Lecz Szatan nie może zwyciężyć Hersza Dubrownera. Gdy ten tkwił już po uszy w grzechach, sam wymierza sobie karę - popełnia samobójstwo. "Wydziedziczeni" (Di fersztojsene, 1912) Reżyseria: Stanisław Sebel; według E. Waksmana "Mirełe Efros" (1912) Reżyseria: Andrzej Marek; według Jakuba Gordina Mirełe jest wdową, która po śmierci męża dorobiła się majątku. Jej starszy syn żeni się z Szajndełe, dziewczyną o jakiej marzył - wykształconą i z dużego miasta. Matka nie jest nią jednak zachwycona, bo jej rodzice to nie tylko biedacy, ale i krętacze. Między teściową a synową dochodzi do coraz częstszych konfliktów, a Josełe, kochający i matkę i żonę, daremnie stara się je godzić. Szajndełe, Josełe i jego młodszy brat, Daniel, domagają się od Mirełe podziału majątku po ojcu, bo chcą być samodzielni i zarabiać na własny rachunek. Teraz dopiero dowiadują się, że ojciec, kiedy umierał, był bankrutem, że wobec tego nie istnieje jego majątek, a tylko majątek Mirełe, którego dorobiła się, po spłaceniu długów, ciężką pracą i kosztem wyrzeczeń. Mirełe dzieli jednak ten majątek między synów. Po pewnym czasie pieniądze zostają jednak roztrwonione, a matka nie mogąc dłużej znieść atmosfery, jaka zapanowała w domu, wyprowadza się wraz ze starą, wierną jej służącą. Mijają lata. Syn Josełe i Szajndełe ma trzynaście lat. Odbywa się jego Bar micwa. Z okazji tej uroczystości Josełe i Szajndełe szukają pojednania z Mirełe… J. Gordin napisał dwa zakończenia. W pierwszym Mirełe pozostawała nieugięta, a sztuka kończyła się jej pełnymi rezygnacji słowami: "Jestem już starą Żydówką…" W drugiej wersji Szajndełe kruszy serce Mirełe, a wnuk przyprowadza ją do domu, gdzie wszyscy krewni zgromadzili się na uroczystym obiedzie. W rodzinie zapanowała radośc i zgoda. Nie wiadomo, jak kończył się film, ponieważ żadna jego kopia w Polsce nie zachowała się. "Bigamistka" (Zajn wajbs man, 1913) Reżyseria: H. Fiszer; według Majzela Roza kocha żonatego mężczyznę. Matka zmusza ją jednak do poślubienia piekarza, który jest jej obojętny. Roza ucieka z kochankiem do innego miasta. I on, i ona pozostawiają swoje dzieci. Mąż sądzi, że żona umarła, żarliwie modli się za jej duszę… Mija kilkanaście lat. Rozie życie nie ułożyło się pomyślnie. Kochanek ją porzucił, a ona pogrążyła się w nędzy. Wraca do męża. "Fatalna klątwa" (Hercełe mejuches, 1913) Reżyseria H. Fiszer "Nieznajomy" albo "Miłość i śmierć" (Der Unbekanter, 1913) Reżyseria: H. Fiszer; według Jakuba Gordina Akcja rozgrywa się w małym miasteczku na południu Rosji pod koniec XIX wieku. Po śmierci matki bogatym, sześćdziesięcioletnim kupcem, Szmulem Aszkenazim oraz swym rodzeństwem zajmuje się najstarsza jego córka, Berta - ładna, skromna, ale kaleka (jest trochę garbata). O jej rękę stara się Bernard Zilberman, którego ojciec jest kierownikiem kantoru Aszkenaziego. Berta chciałaby wreszcie założyć własną rodzinę, ale ojciec nie zgadza się na ich małżeństwo. Sam zaś żeni się z wdową, którą przywozi wraz z jej córką Niną, z sąsiedniego miasteczka. Kiedy Bernard wraca z praktyki zawodowej w Niemczech, okazuje się, że zakochał się z wzajemnością w Idzie, młodszej siostrze Berty, i chce się z nią ożenić. Berta ciężko to przeżywa, ojciec zaś na wieść o tym zostaje sparaliżowany. Bernard i Ida pobierają się. Aszkenazi zatrudnia niemieckiego inżyniera, Luisa Karszunskiego. Miałby unowocześnić jego młyn parowy i zreorganizować w nim pracę, ale natrafia na opór i niezrozumienie. Wiąże się natomiast z Idą, która mimo że urodziła córkę, czuje się nieszczęśliwa w małżeństwie. Między Bernardem - wrażliwym, łagodnym i niezbyt zaradnym - a Luisem, człowiekiem bez zahamowań i skupułów, dochodzi do coraz częstszych nieporozumień. Luis postanawia wrócić do Niemiec, co przeraża Idę. Bernard świadomy zdrady żony, doprowadza do bójki z Luisem, który proponuje, by los roztrzygnął ich spór i prawo do Idy. Godzą się jednak i Luis odchodzi. Bernard zdaje sobie sprawę, że jego życie jest i tak już zrujnowane, bo nigdy nie zapomni krzywdy doznanej od Idy, ale sam też nie ma czystego sumienia, wie, jakie cierpienia zadał Bercie. Nadchodzi list od Luisa, w którym przyznaje, że jednak miłość silniejsza jest od egoizmu i że wobec tego odbiera sobie życie. Zrozpaczonej Idzie Berta podaje jej dziecko ze słowami: "Śmierć jednego nie pociąga za sobą życia innych". Trzeba żyć myśląc nie tylko o sobie. "Ubój" (Di szichte, 1913) Reżyseria: H. Fiszer; według Jakuba Gordina W Mohylewie, na południu Rosji, rodzice wydają swą ukochaną córkę Esterkę za bogatego i o ponad trzydzieści lat starszego od niej handlarza drzewem, Rapaporta, człowieka bezwzględnego, pozbawionego wrażliwości i ludzkich uczuć. Lekceważy i poniża swą żonę, a kiedy dzieci, które ona rodzi, chorują lub umierają, pastwi się nad nią i poniża. Podobnie postępują wobec niej jego dzieci z pierwszego małżeństwa, rodzice zaś Esterki są bezradni i ulegli i choć Rapaport nimi gardzi, namawiają ją do uległości i pokory. Jedynym życzliwym i kochającym ją człowiekiem jest kuzyn Szmuel Josl, uczący się na szocheta (dokonującego rytualnego uboju). doprowadzona do kresu wytrzymałości, zabija rytualnym nożem swego męża, wyznaje miłość ukochanemu, po czym traci zmysły. "Kara Boża" (Gots sztrof, 1913) Reżyseria: H. Fiszer; według Jakuba Gordina Łatwowierna i zakochana Adel została uwiedziona. Dziecko, które urodziła z tego związku, porzuciła na pastwę losu… Wychodzi za mąż za rabina. Pewnego dnia spotyka prostytutkę uliczną i rozpoznaje w niej swoją córkę. Mąż ją wypędza. Córka, nie chcąc komplikować życia matce, popełnia samobójstwo, trując się gazem. "Córka kantora" (Dem chanzes tochter, 1913) Reżyseria: H. Fiszer; według Zalmana Libina Akcja toczy się w Nowym Jorku. Gintełe jest dziewczyną nowoczesną, odrzucającą stare obyczaje i sposoby życia. Nie wie nawet, z jakiego miasteczka pochodzi jej ukochany Beniamin, ważne jest bowiem tylko to, że się kochają. Rodzice chcą ją dobrze wydać za mąż za bogatego chłopca, ale ona stanowczo odmawia, twierdząc, że tylko z Beniaminem, choć ubogim, będzie szczęśliwa. Ojciec stanowczo sprzeciwia się temu małżeństwu. Gintełe otrzymuje nagle od Beniamina list, w którym informuje on ją, że ma żonę i dwoje dzieci. Nie kocha żony, ale wiele jej zawdzięcza. Przyrzeka się z nią rozwieść, nie potrafi jednak zdobyć się na ten krok. Gintełe przekonuje się, że jest w ciąży. Ojciec wypędza ją z domu. Dziewczyna, mimo namów, nie decyduje się na dokonanie zabiegu i rodzi dziecko. Minęło sześć lat. Zjawia się Beniamin, czuje się winny. Gintełe coraz poważniej choruje. Zdaje sobie sprawę, że wkrótce umrze. Wraca do rodziców. Ojciec chce ją przyjąć, a dziecko oddać do sierocińca. Gintełe się na to nie zgadza. W szpitalu odwiedzają ją rodzice, krewni. Prezychodzi też Beniamin. Oświadcza, że weźmie dziecko do siebie. Ostatnie słowa Gintełe: "W takim razie umieram szczęśliwa…". "Macocha" (Di sztifmuter, 1911; druga wersja: 1914) Reżyseria: Abraham Izaak Kamiński; według Jakuba Gordina "Wyklęta córka" (Di fersztojsene tochter, 1915) Reżyseria: nie wiadomo "Małżeństwo na rozdrożu" (Zajn wajbs man, 1916) Druga ekranizacja "Bigamistki"; według Majzela "Tajemnice Nalewek" (1921) Reżyseria: Franciszek Zyndram-Mucha; według Henryka Nagla "Ślubowanie" (Thijes khaf, 1924) Reżyseria: Zygmunt Turkow Tytuły poszczególnych aktów: "Zjawienie się proroka Eliasza", "Biesiada u rabina", "Ślubowanie", "Romans Jeszybotnika", "Życie w jeszybotach", "W bethamidraszu Gaona Wileńskiego", "W nocy na starym cmentarzu żydowskim", "Pożar lasu", "Przestroga zmarłego kolegi", "Wizja", "Feralny ślub", "Cudowne połączenie pod wpływem Eliasza". Dwaj ojcowie ślubują, że ich nienarodzone jeszcze dzieci, jeśli będą płci odmiennej, połączą się węzłem małżeńskim. Mijają lata… Jeden z ojców umiera, wdowa po nim chce córkę bogato wydać za mąż. Tak samo chce postąpić ojciec, żeniąc syna z posażną panną. Ale młodzi, choć nie wiedząc o ślubowaniu, kochają się i mimo, że mieszkają w odległych miastach (Warszawa i Wilno) prorok Eliasz pomaga im stanąć pod weselnym baldachimem. Co więcej - otrzymują od niego cenny prezent - biżuterię poległego generała. "Jeden z 36" (Łamed wow, 1925) Reżyseria: Henryk Szaro Akcja toczy się w czasie powstania styczniowego. Rosyjski dowódca obłożył kontrybucją miasteczko zamieszkałe przez Żydów; pieniądze przywłaszczył sobie adiutant, a jedenastu zakładnikom groził sąd polowy za rzekome niewypłacenie haraczu i sfałszowanie podpisu komendanta. W tok akcji wpleciono legendę: święta liczba 36 wskazuje na trzydziestu sześciu sprawiedliwych. Bezimienni, nikomu nie znani, żyją jako nędzarze lub prostaczkowie, dźwigając na swych barkach brzemię grzechów świata. Zdradza ich dobry uczynek albo cud odwracający nieszczęście; sprawca cudu musi jednak umrzeć. "W lasach polskich" (Pojlisze welder, 1929) Reżyseria: Jonas Turkow; według Józefa Opatoszu Abram pędzi życie spokojne wśród borów Lipowieckich. Syna chowa w bojaźni Bożej, lecz ognisty chłopak niewiele stosuje się do ojcowskich życzeń. Od najwcześniejszych lat zna Mordche córkę pachciarza, Rachelę. Z czasem przychodzi miłość. Uczuciom młodych towarzyszy niechęć Abrama, który postanawia wysłać jedynaka do dworu cadyka kockiego. Pewnego dnia następuje rozstanie. Mordche jedzie do Kocka. W Kocku życie płynie podwójnym szlakiem. Na dworze cadyka Mordche przysłuchuje się śpiewom talmudystów i kabalistów, u Strahla zaś, człeka postępowego, zapoznaje się ze światem powstańczym. Kabalista reb Icie twierdzi, że miłość jest pierwszym stąpnięciem na drodze ku zespoleniu z Wiekuistym. Mordche pod wpływem opowieści o bohaterskim żydowskim pułkowniku Berku Koselewiczu i "Wielkiej Improwizacji" Adama Mickiewicza staje się spiskowcem. Zbliżają się wielkie czasy. Wybucha powstanie styczniowe. Mordche staje na pierwsze wezwanie. Pada od kuli kozackiej. Na pobojowisko przyjeżdża polski furgon ambulansowy. W samarytance, opatrującej jego rany, Mordche rozpoznaje Rachelę. "Judeł gra na skrzypcach" (Jidł mit'n fidł, 1936) Reżyseria: Józef Green i Jan Nowina-Przybylski; według Konrada Toma Judeł, dziewczyna przebrana za chłopca, wędruje ze starym ojcem. Ona śpiewa i gra na skrzypcach, on na kontrabasie. W miasteczku natykają się na podobny duet: chłopiec gra na skrzypcach, jego ojciec zaś na klarnecie. Najpierw konkurują ze sobą, po pewnym czasie tworzą jednak jeden zespół - Judeł zakochała się w chłopcu, lecz on nie zwraca oczywiście na nią uwagi. Co więcej - zaczyna darzyć zainteresowaniem pewną pannę, która nie chce wyjść za mąż za bogatego, narzuconego jej przez rodziców narzeczonego, przyłącza się do wędrownej grupy. Wszyscy razem docierają do Warszawy, gdzie klarnecista decyduje się osiąść, znajdując ciepły kąt u znajomej wdowy. Niedoszła panna młoda zostaje zaangażowana do teatru muzycznego, lecz kiedy zjawia się jej ukochany ucieka razem z nim. Judeł przez przypadek znajduje się na scenie i swym komicznym zachowaniem wziętym za świetną grę, oraz piosenką "Jidł mit'n fidł" odnosi wielki sukces. Dopiero teraz chłopiec dowiaduje się, że Judeł jest dziewczyną. Wyznają sobie miłość. Mają się odbyć ich zaręczyny, ale ona otrzymuje kontrakt na wyjazd do Ameryki. Odpływa transatlantykiem. I wtedy okazuje się, że ukochany płynie tym samym statkiem jako członek orkiestry. "Za grzechy" (At chejt, 1936) Reżyseria: Aleksander Marten Żydowskie miasteczko w Małopolsce podczas wojny w roku 1916. Żyd, młody oficer armii austriackiej, ginie na froncie. Jego narzeczona znika z domu i po pewnym czasie dwaj przyjaciele, krawczyk i mełamed małomiasteczkowego chederu, znajdują porzucone dziecko. Dzieje się to w trakcie ucieczki ludności żydowskiej przed wojskami rosyjskimi. Dzieje się to w trakcie ucieczki ludności żydowskiej przed wojskami rosyjskimi. Matka porzuconego dziecka przyjeżdża do Warszawy jako bogata Amerykanka, by odnaleźć swą córkę. Ofiaruje swoją opiekę młodemu skrzypkowi - i w ten sposób mimowolnie wchodzi w drogę własnej córce. "Dybuk" (1937) Reżyseria: Michał Waszyński; według Szymona An-skiego Fabuła filmu zaczerpnięta została ze sztuki scenicznej Szymona An-skiego (był to pseudonim Salomona Zeinwela Rapaporta) "Misterium na pograniczu dwóch światów" i nawiązuje do tradycji chasydów - odłamu judaizmu ukształtowanego w XVIII wieku, czerpiącego z tradycji talmudycznej i trzynastowiecznych ksiąg kabały. Dwaj młodzi przyjaciele, Nissen i Sender, ślubują sobie, że jeśli ich dzieci będą odmiennej płci połączy je węzeł małżeński. Senderowi rodzi się córka Lea, a Nisssenowi syn - Chonen. Przy porodzie umiera matka Lei. Mija 18 lat. Wracający z podróży do domu Nissen ginie w nurtach rzeki. Sender wzbogaca się i zapomina o dawnym ślubowaniu, mimo że młodzi gorąco się pokochali. Chce wydać Leę za bogatego, choć znacznie od niej starszego mężczyznę. Zrozpaczony Chonen ucieka się do magicznych zabiegów, by odzyskać ukochaną. Gdy mimo to dochodzi do zaręczyn, chłopak zaczyna wątpić w istnienie Boga, wzywa szatana, po czym pada martwy. W dniu ślubu w Leę wstępuje Dybuk - duch Chonena, który nie chce się rozstać z ukochaną. Sławny cadyk z Wielopola wypędza wprawdzie ducha, ale dziewczyna umiera. Dopiero teraz dusze kochanków mogą połączyć się na zawsze. "Błazen purymowy" (Der purymszpiler, 1937) Reżyseria: Jan Nowina-Przybylski i Józef Green W małym miasteczku zjawia się Gecl - Błazen Purymowy. Nie może nigdzie znaleźć pracy, aż w końcu zatrudnia go biedny szewc Nuchim. Gecl zakochuje się w jego córce Esterze, lecz ta traci głowę dla wędrownego cyrkowca, który z liczną trupą zawitał do miasteczka. Mimo zakazu ojca spotyka się z nim. Po kilku dniach cyrk odjeżdża… Szewc Nuchim otrzymuje niespodziewanie spadek i z dnia na dzień staje się bogaczem. Postanawia Esterę dobrze wydać za mąż. W czasie radosnego, barwnego Święta Purymowego Gecl w przebraniu króla wywołuje skandal, oskarżając i wyśmiewając bogaczy, w tym także narzeczonego Estery. Gecl zostaje wypędzony z miasteczka, ale Estera, której zaimponowała jego odwaga, ucieka razem z nim. Docierają do Krakowa, gdzie Gecl bezskutecznie usiłuje znaleźć jakąkolwiek pracę. Przypadkowo spotykają cyrkowca, który obojgiem się zaopiekowuje. Estera śpiewa na scenie i odnosi wielki sukces. Gecl wraca do miasteczka, ale nie chce zdradzić miejsca pobytu dziewczyny. Po pewnym czasie przyjeżdżają tu znowu cyrkowcy. Jest wśród nich i Estera, która przedstawia swego ukochanego jako męża. Rodzice zgadzają się na ich małżeństwo. "Ślubowanie" (Tkhijes khaf, 1937) Reżyseria: Henryk Szaro i Zygmunt Turkow Dwaj przyjaciele, Chaim i Mendel, po latach rozłąki spotykają się w domu sławnego cadyka. Ślubują, że jeśli jednemu urodzi się syn, a drugiemu córka, połączą ich węzłem małżeńskim… Młodzi po latach poznali się i pokochali. Rachela żyje jednak skromnie i ubogo z matką, natomiast Jakub ma bogatego ojca, który zapomniał o złożonym kiedyś ślubowaniu. O rękę Racheli stara się miejscowy bogacz, który, by usunąć swego konkurenta, donosi na niego ojcu. Prawdą zresztą jest, że Jakub zajęty miłością do dziewczyny zaniedbał naukę. Ojciec zabiera syna do domu i zaręcza go z inną panną. Tymczasem ojciec ponosi coraz większe straty w interesach. Po pożarze lasu prorok Eliasz, który kilkakrotnie interweniował w losy młodych, przypomina ojcu o niedotrzymaniu przyrzeczenia. Również cadyk potwierdza konieczność wypełnienia złożonych ślubów. Ojciec z Jakubem zjawiają się w miasteczku, kiedy trwają już uroczystości zaślubin Racheli z bogaczem. Rachela wychodzi jednak za mąż za Jakuba. "Weseli biedacy" (Frejliche kabconim, 1937) Reżyseria: Leon Jeannot Małomiasteczkowy zegarmistrz i jego przyjaciel lubią sobie pofilozofować, szczególnie w czasie długich spacerów. Podczas jednego zwraca ich uwagę duża, tłusta plama na ziemi. Kiedy zaczynają jej się dokładnie przyglądać i ją badać, okazuje się, że gleba nasiąknięta jest naftą. Nie posiadają się z radości. Są przekonani, że odkryli bogate złoże ropy naftowej. W tajemnicy przygotowują się do jego eksploatacji. Okazuje się, że nie jest to łatwa sprawa, więc po licznych perypetiach trafiają do domu wariatów. Po pewnym czasie wychodzą z niego, wyjaśnia się też tajemnica owego złoża. Otóż chłop wiózł na furmance nieszczelną bańkę z naftą, nafta w pewnym momencie się wylała, a naiwni ludzie uwierzyli w bogate złoża i w możliwość szybkiego wzbogacenia się. "Mateczka" (Mamełe, 1938) Reżyseria: Konrad Tom i Józef Green; według Morica Schwarza Filmowa adaptacja komedii teatralnej autorstwa Morica Schwarza, cieszącej się w latach trzydziestych ogromnym powodzeniem nad Wisłą. Popularność utworu była tak wielka, że postanowiono przenieść go na ekran. Główną rolę, podobnie jak na scenie, zagrała żydowska gwiazda Molly Picon. Film Toma i Greena odniósł spodziewany sukces, nie tylko zresztą w Polsce, ale i w USA. O powodzeniu "Mateczki" zdecydowało nie tylko znakomite aktorstwo Picon, lecz także rzewny, ciepły, żydowski humor, przenikający cały film. Tytułową bohaterką utworu jest Chewcie Samed - zaradna kobieta, która przyrzekła swej matce, że po jej śmierci zaopiekuje się rodziną. Zadanie ma niełatwe, gdyż familia Samedów jest liczna i bez "głowy domu" niechybnie pójdzie w rozsypkę. Nie zapanuje nad nią przecież nieporadny ojciec, nieustannie snujący wizje (i tylko wizje) intratnych interesów i domagający się od dzieci, by go utrzymywały. Tymczasem jego dwie córki i trzech synów przysparza więcej kłopotów niż pożytku. Chewcie, mimo licznych przeszkód, bierze swą rodzinę "w garść". Opiekuje się kilkunastoletnim Zysiem, pracującym w łódzkiej fabryce, matkuje małemu Abramkowi, pomaga sfinalizować małżeństwo Dawida, Bertę zaś odwodzi od zamiaru wyjścia za bogacza, który w rzeczywistości jest oszustem. Próbuje też swatać Jetkę z młodym muzykiem Szlezyngerem. Swoje małe, codzienne zwycięstwa okupuje jednak rosnącym zmęczeniem, spowodowanym rodzinnymi swarami i kłopotami. "List do matki" (A briwełe der mamen, 1938) Reżyseria: Józef Green i Leon Trystan W małym miasteczku żyje rodzina Berdyczowskich. Ojciec, Dawid, nie potrafi jej utrzymać. Wszystkie obowiązki spadają na ciężko pracującą matkę, Deborę. Starszy syn, Majer, marzy, by zostać inżynierem albo dentystą. Córka Miriam, spotykając się z nauczycielem tańca, choć ma narzeczonego Judkę, syna krawca Szymona, postępuje wbrew woli swoich rodziców. Chlubą Debory i Dawida jest ich najmłodszy syn Aronek, bardzo zdolny i muzykalny. Dawid, nie zawiadamiając żony i pożyczając pieniądze od Szymona, wyjeżdża do Ameryki, gdzie zarabia sprzedając skarpetki. Miriam ucieka z nauczycielem tańca, co matka ukrywa przed sąsiadami. Dawid przysyła kartę okrętową dla Aronka, chłopiec wyjeżdża do Ameryki. Tymczasem do miasteczka wraca Miriam, bo okazało się, że nauczyciel tańca ma żonę i dziecko. Za namową matki Miriam ukrywa ten fakt przed Judką. Młodzi biorą ślub i wyjeżdżają. Jest rok 1914, wybucha wojna. Majer zostaje zmobilizowany. Miriam przebywa w Rosji. Listy z Ameryki przestają przychodzić. W dniu zakończenia wojny Debora dowiaduje się o śmierci starszego syna na froncie. Usiłuje odszukać męża i Aronka. W końcu przy pomocy życzliwych ludzi, wyjeżdża do Ameryki, gdzie odnajduje najmłodszego syna - sławnego śpiewaka Arnolda Berdę. "Bezdomni" (On a hajm-bal tshuwe, 1939) Reżyseria Aleksander Marten; według Jakuba Gordina Po powodzi jeszcze większa bieda zapanowała w małej nadrzecznej wiosce rybackiej. Jedynie emigracja do Ameryki może odmienić los żydowskiej rodziny. Wszyscy marzą o wyjeździe. W Ameryce mieszka już wuj z rodziną, któremu się bardzo dobrze powodzi. Pierwszy emigruje Abram. Dostaje pracę w restauracji jako pomywacz naczyń. Żydowskie piosenki śpiewane przez piękną Bessy budzą jego tęsknotę za domem. Od Motela i Fiszela, którzy już również przyjechali, dowiaduje się, że stary ojciec niedomaga, a synek jest chory. Po pewnym czasie również ojciec i żona z synkiem zjawiają się za oceanem. Wszyscy mieszkają teraz w czynszowej kamienicy, której właścicielem jest wuj. Motel zbiera czynsz, Fiszel żeni się z Liną, nie dostaje jednak posady kantora w synagodze. Żona Abrama zastanawia się, czy warto było wyjeżdżać, życie wcale tu nie jest lżejsze, a wszyscy czują się zagubieni w obcym, wielkim mieście. Abram po kłótni z żoną nie wraca do domu, nie wrócił także na noc syn (tu film się urywa, brak zakończenia). W filmie wystąpiło wielu czołowych międzywojennych aktorów żydowskich. Znaleźli się wśród nich m.in. Ida Kamińska, wybitni komicy Izrael Schumacher i Szymon Dżigan oraz popularna piosenkarka Wiera Gran. "Bezdomni" byli jednym z ostatnich żydowskich filmów zrealizowanych w międzywojennej Polsce. A może nawet ostatnim…

Kino żydowskie w przedwojennej Polsce
Sebastian Chosiński

Historia literatury żydowskiej pisanej w jidysz sięga jeszcze średniowiecza, ale największy jej rozwój nastąpił dopiero w drugiej połowie XIX wieku. Stało się to możliwe przede wszystkim dzięki twórczości pisarzy, którzy urodzili się bądź z wyboru żyli przynajmniej przez jakiś czas na ziemiach polskich. Wielu klasyków literatury jidysz wywodzi się bowiem właśnie z polskich miast zaboru rosyjskiego - zarówno tych największych: Warszawy, Wilna, Lublina czy Lwowa, jak i z mniejszych ośrodków, które po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku znalazły się na dawnych wschodnio-południowych Kresach II Rzeczypospolitej.
Polska odegrała ogromną rolę w rozwoju kultury jidysz z jednego jeszcze powodu, który uznać należy za fenomen na skalę światową. Oprócz rodzimej kinematografii rozwijała się bowiem w naszym kraju - i to zarówno w okresie poprzedzającym wybuch pierwszej, jak i drugiej wojny światowej - kinematografia żydowska. Powstawały filmy fabularne, początkowo nieme, później zaś dźwiękowe, kręcone w języku jidysz przez Żydów i dla Żydów.
Poniżej przedstawiam, jak sądzę, niekompletną listę tych filmów. Została ona sporządzona - wraz z krótkimi notkami - na podstawie danych dostępnych w Bibliotece i Ośrodku Informacji Filmowej Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera w Łodzi. [www.filmpolski.pl/fp/] Prawdziwy wysyp żydowskich filmów nastąpił w latach 1911-14 oraz 1936-39. Ich produkcją zajmowały się przede wszystkim studia zakładane przez żydowskich producentów (Siła, Kosmofilm, a w latach 30-tych Green-Films, Kinor); żydowska była też za każdym razem, niemal w całości, ekipa film realizująca.

"Okrutny ojciec" (Der wiłder Fater, 1911)
Reżyseria: Andrzej Marek; według Jakuba Gordina
W pewnej wsi mieszka żydowska rodzina rolnika Zachara. Swoją piękną córkę Rachelę, mimo jej sprzeciwu, Zachar przyrzekł dać za żonę bogatemu, ale niemłodemu już sąsiadowi. Rachela jednak kochała innego i kiedy urodziła dziecko, zawiedziony ojciec w napadzie szału wrzucił je do stawu. Rachela topi się z rozpaczy, a okrutny ojciec, myśląc ciągle o swej zbrodni, rzuca się ze skały w przepaść.

"Chasydka i odstępca" (1911)
Reżyseria: Andrzej Marek

"Zabójca z nędzy" albo "Idiota" (1911)
Reżyseria: nie wiadomo

"Meir Ezofowicz" (1911)
Reżyseria: Józef Ostoja-Sulnicki; według Elizy Orzeszkowej
Żądny wiedzy i swobody Meir, wyznający i realizujący zasadę miłości bliźniego, wchodzi w ostry konflikt ze starszyzną żydowskiego miasteczka. Przeciwstawia się ciemnocie, niesprawiedliwości, wszelkiemu złu, staje w obronie biednych i prześladowanych. Jego miłość do Gołdy, młodej karaitki (członkini żydowskiej sekty żydowskiej propagującej powrót do podstawowych nauk Biblii) kończy się tragicznie. Fanatyczny tłum porywa ją i topi w rzece.

"Bóg, człowiek i szatan" (1912)
Reżyseria: Stanisław Sebel; według Jakuba Gordina
Był sobie Hersz Dubrowner - cichy, bogobojny, ubogi i cnotliwy przepisywacz świętych ksiąg. I oto dom jego stał się polem wojny między Dobrem a Złem. Dobro opierało się na czystej duszy Hersza Dubrownera - i po tę duszę sięgnął Szatan. Zgubił ją i zdeprawował pieniędzmi… Szatan pojawił się najpierw jako sprzedawca losów loteryjnych. Skłonił Hersza, by kupił los, pozwolił mu wygrać i się wzbogacić. A Hersz za wygraną na loterii zakłada - skuszony przez Szatana - fabrykę i mechanicznie produkuje… tałesy. Szatan zaś, pod postacią kupca Uriela Mazyka, rujnuje chałupników, wyrabiających tałesy ręcznie. Lecz Szatan nie może zwyciężyć Hersza Dubrownera. Gdy ten tkwił już po uszy w grzechach, sam wymierza sobie karę - popełnia samobójstwo.

"Wydziedziczeni" (Di fersztojsene, 1912)
Reżyseria: Stanisław Sebel; według E. Waksmana

"Mirełe Efros" (1912)
Reżyseria: Andrzej Marek; według Jakuba Gordina
Mirełe jest wdową, która po śmierci męża dorobiła się majątku. Jej starszy syn żeni się z Szajndełe, dziewczyną o jakiej marzył - wykształconą i z dużego miasta. Matka nie jest nią jednak zachwycona, bo jej rodzice to nie tylko biedacy, ale i krętacze. Między teściową a synową dochodzi do coraz częstszych konfliktów, a Josełe, kochający i matkę i żonę, daremnie stara się je godzić. Szajndełe, Josełe i jego młodszy brat, Daniel, domagają się od Mirełe podziału majątku po ojcu, bo chcą być samodzielni i zarabiać na własny rachunek. Teraz dopiero dowiadują się, że ojciec, kiedy umierał, był bankrutem, że wobec tego nie istnieje jego majątek, a tylko majątek Mirełe, którego dorobiła się, po spłaceniu długów, ciężką pracą i kosztem wyrzeczeń. Mirełe dzieli jednak ten majątek między synów. Po pewnym czasie pieniądze zostają jednak roztrwonione, a matka nie mogąc dłużej znieść atmosfery, jaka zapanowała w domu, wyprowadza się wraz ze starą, wierną jej służącą. Mijają lata. Syn Josełe i Szajndełe ma trzynaście lat. Odbywa się jego Bar micwa. Z okazji tej uroczystości Josełe i Szajndełe szukają pojednania z Mirełe… J. Gordin napisał dwa zakończenia. W pierwszym Mirełe pozostawała nieugięta, a sztuka kończyła się jej pełnymi rezygnacji słowami: "Jestem już starą Żydówką…" W drugiej wersji Szajndełe kruszy serce Mirełe, a wnuk przyprowadza ją do domu, gdzie wszyscy krewni zgromadzili się na uroczystym obiedzie. W rodzinie zapanowała radośc i zgoda. Nie wiadomo, jak kończył się film, ponieważ żadna jego kopia w Polsce nie zachowała się.

"Bigamistka" (Zajn wajbs man, 1913)
Reżyseria: H. Fiszer; według Majzela
Roza kocha żonatego mężczyznę. Matka zmusza ją jednak do poślubienia piekarza, który jest jej obojętny. Roza ucieka z kochankiem do innego miasta. I on, i ona pozostawiają swoje dzieci. Mąż sądzi, że żona umarła, żarliwie modli się za jej duszę… Mija kilkanaście lat. Rozie życie nie ułożyło się pomyślnie. Kochanek ją porzucił, a ona pogrążyła się w nędzy. Wraca do męża.

"Fatalna klątwa" (Hercełe mejuches, 1913)
Reżyseria H. Fiszer

"Nieznajomy" albo "Miłość i śmierć" (Der Unbekanter, 1913)
Reżyseria: H. Fiszer; według Jakuba Gordina
Akcja rozgrywa się w małym miasteczku na południu Rosji pod koniec XIX wieku. Po śmierci matki bogatym, sześćdziesięcioletnim kupcem, Szmulem Aszkenazim oraz swym rodzeństwem zajmuje się najstarsza jego córka, Berta - ładna, skromna, ale kaleka (jest trochę garbata). O jej rękę stara się Bernard Zilberman, którego ojciec jest kierownikiem kantoru Aszkenaziego. Berta chciałaby wreszcie założyć własną rodzinę, ale ojciec nie zgadza się na ich małżeństwo. Sam zaś żeni się z wdową, którą przywozi wraz z jej córką Niną, z sąsiedniego miasteczka. Kiedy Bernard wraca z praktyki zawodowej w Niemczech, okazuje się, że zakochał się z wzajemnością w Idzie, młodszej siostrze Berty, i chce się z nią ożenić. Berta ciężko to przeżywa, ojciec zaś na wieść o tym zostaje sparaliżowany. Bernard i Ida pobierają się. Aszkenazi zatrudnia niemieckiego inżyniera, Luisa Karszunskiego. Miałby unowocześnić jego młyn parowy i zreorganizować w nim pracę, ale natrafia na opór i niezrozumienie. Wiąże się natomiast z Idą, która mimo że urodziła córkę, czuje się nieszczęśliwa w małżeństwie. Między Bernardem - wrażliwym, łagodnym i niezbyt zaradnym - a Luisem, człowiekiem bez zahamowań i skupułów, dochodzi do coraz częstszych nieporozumień. Luis postanawia wrócić do Niemiec, co przeraża Idę. Bernard świadomy zdrady żony, doprowadza do bójki z Luisem, który proponuje, by los roztrzygnął ich spór i prawo do Idy. Godzą się jednak i Luis odchodzi. Bernard zdaje sobie sprawę, że jego życie jest i tak już zrujnowane, bo nigdy nie zapomni krzywdy doznanej od Idy, ale sam też nie ma czystego sumienia, wie, jakie cierpienia zadał Bercie. Nadchodzi list od Luisa, w którym przyznaje, że jednak miłość silniejsza jest od egoizmu i że wobec tego odbiera sobie życie. Zrozpaczonej Idzie Berta podaje jej dziecko ze słowami: "Śmierć jednego nie pociąga za sobą życia innych". Trzeba żyć myśląc nie tylko o sobie.

"Ubój" (Di szichte, 1913)
Reżyseria: H. Fiszer; według Jakuba Gordina
W Mohylewie, na południu Rosji, rodzice wydają swą ukochaną córkę Esterkę za bogatego i o ponad trzydzieści lat starszego od niej handlarza drzewem, Rapaporta, człowieka bezwzględnego, pozbawionego wrażliwości i ludzkich uczuć. Lekceważy i poniża swą żonę, a kiedy dzieci, które ona rodzi, chorują lub umierają, pastwi się nad nią i poniża. Podobnie postępują wobec niej jego dzieci z pierwszego małżeństwa, rodzice zaś Esterki są bezradni i ulegli i choć Rapaport nimi gardzi, namawiają ją do uległości i pokory. Jedynym życzliwym i kochającym ją człowiekiem jest kuzyn Szmuel Josl, uczący się na szocheta (dokonującego rytualnego uboju). doprowadzona do kresu wytrzymałości, zabija rytualnym nożem swego męża, wyznaje miłość ukochanemu, po czym traci zmysły.

"Kara Boża" (Gots sztrof, 1913)
Reżyseria: H. Fiszer; według Jakuba Gordina
Łatwowierna i zakochana Adel została uwiedziona. Dziecko, które urodziła z tego związku, porzuciła na pastwę losu… Wychodzi za mąż za rabina. Pewnego dnia spotyka prostytutkę uliczną i rozpoznaje w niej swoją córkę. Mąż ją wypędza. Córka, nie chcąc komplikować życia matce, popełnia samobójstwo, trując się gazem.

"Córka kantora" (Dem chanzes tochter, 1913)
Reżyseria: H. Fiszer; według Zalmana Libina
Akcja toczy się w Nowym Jorku. Gintełe jest dziewczyną nowoczesną, odrzucającą stare obyczaje i sposoby życia. Nie wie nawet, z jakiego miasteczka pochodzi jej ukochany Beniamin, ważne jest bowiem tylko to, że się kochają. Rodzice chcą ją dobrze wydać za mąż za bogatego chłopca, ale ona stanowczo odmawia, twierdząc, że tylko z Beniaminem, choć ubogim, będzie szczęśliwa. Ojciec stanowczo sprzeciwia się temu małżeństwu. Gintełe otrzymuje nagle od Beniamina list, w którym informuje on ją, że ma żonę i dwoje dzieci. Nie kocha żony, ale wiele jej zawdzięcza. Przyrzeka się z nią rozwieść, nie potrafi jednak zdobyć się na ten krok. Gintełe przekonuje się, że jest w ciąży. Ojciec wypędza ją z domu. Dziewczyna, mimo namów, nie decyduje się na dokonanie zabiegu i rodzi dziecko. Minęło sześć lat. Zjawia się Beniamin, czuje się winny. Gintełe coraz poważniej choruje. Zdaje sobie sprawę, że wkrótce umrze. Wraca do rodziców. Ojciec chce ją przyjąć, a dziecko oddać do sierocińca. Gintełe się na to nie zgadza. W szpitalu odwiedzają ją rodzice, krewni. Prezychodzi też Beniamin. Oświadcza, że weźmie dziecko do siebie. Ostatnie słowa Gintełe: "W takim razie umieram szczęśliwa…".

"Macocha" (Di sztifmuter, 1911; druga wersja: 1914)
Reżyseria: Abraham Izaak Kamiński; według Jakuba Gordina

"Wyklęta córka" (Di fersztojsene tochter, 1915)
Reżyseria: nie wiadomo

"Małżeństwo na rozdrożu" (Zajn wajbs man, 1916)
Druga ekranizacja "Bigamistki"; według Majzela

"Tajemnice Nalewek" (1921)
Reżyseria: Franciszek Zyndram-Mucha; według Henryka Nagla

"Ślubowanie" (Thijes khaf, 1924)
Reżyseria: Zygmunt Turkow
Tytuły poszczególnych aktów: "Zjawienie się proroka Eliasza", "Biesiada u rabina", "Ślubowanie", "Romans Jeszybotnika", "Życie w jeszybotach", "W bethamidraszu Gaona Wileńskiego", "W nocy na starym cmentarzu żydowskim", "Pożar lasu", "Przestroga zmarłego kolegi", "Wizja", "Feralny ślub", "Cudowne połączenie pod wpływem Eliasza". Dwaj ojcowie ślubują, że ich nienarodzone jeszcze dzieci, jeśli będą płci odmiennej, połączą się węzłem małżeńskim. Mijają lata… Jeden z ojców umiera, wdowa po nim chce córkę bogato wydać za mąż. Tak samo chce postąpić ojciec, żeniąc syna z posażną panną. Ale młodzi, choć nie wiedząc o ślubowaniu, kochają się i mimo, że mieszkają w odległych miastach (Warszawa i Wilno) prorok Eliasz pomaga im stanąć pod weselnym baldachimem. Co więcej - otrzymują od niego cenny prezent - biżuterię poległego generała.

"Jeden z 36" (Łamed wow, 1925)
Reżyseria: Henryk Szaro
Akcja toczy się w czasie powstania styczniowego. Rosyjski dowódca obłożył kontrybucją miasteczko zamieszkałe przez Żydów; pieniądze przywłaszczył sobie adiutant, a jedenastu zakładnikom groził sąd polowy za rzekome niewypłacenie haraczu i sfałszowanie podpisu komendanta. W tok akcji wpleciono legendę: święta liczba 36 wskazuje na trzydziestu sześciu sprawiedliwych. Bezimienni, nikomu nie znani, żyją jako nędzarze lub prostaczkowie, dźwigając na swych barkach brzemię grzechów świata. Zdradza ich dobry uczynek albo cud odwracający nieszczęście; sprawca cudu musi jednak umrzeć.

"W lasach polskich" (Pojlisze welder, 1929)
Reżyseria: Jonas Turkow; według Józefa Opatoszu
Abram pędzi życie spokojne wśród borów Lipowieckich. Syna chowa w bojaźni Bożej, lecz ognisty chłopak niewiele stosuje się do ojcowskich życzeń. Od najwcześniejszych lat zna Mordche córkę pachciarza, Rachelę. Z czasem przychodzi miłość. Uczuciom młodych towarzyszy niechęć Abrama, który postanawia wysłać jedynaka do dworu cadyka kockiego. Pewnego dnia następuje rozstanie. Mordche jedzie do Kocka. W Kocku życie płynie podwójnym szlakiem. Na dworze cadyka Mordche przysłuchuje się śpiewom talmudystów i kabalistów, u Strahla zaś, człeka postępowego, zapoznaje się ze światem powstańczym. Kabalista reb Icie twierdzi, że miłość jest pierwszym stąpnięciem na drodze ku zespoleniu z Wiekuistym. Mordche pod wpływem opowieści o bohaterskim żydowskim pułkowniku Berku Koselewiczu i "Wielkiej Improwizacji" Adama Mickiewicza staje się spiskowcem. Zbliżają się wielkie czasy. Wybucha powstanie styczniowe. Mordche staje na pierwsze wezwanie. Pada od kuli kozackiej. Na pobojowisko przyjeżdża polski furgon ambulansowy. W samarytance, opatrującej jego rany, Mordche rozpoznaje Rachelę.

"Judeł gra na skrzypcach" (Jidł mit'n fidł, 1936)
Reżyseria: Józef Green i Jan Nowina-Przybylski; według Konrada Toma
Judeł, dziewczyna przebrana za chłopca, wędruje ze starym ojcem. Ona śpiewa i gra na skrzypcach, on na kontrabasie. W miasteczku natykają się na podobny duet: chłopiec gra na skrzypcach, jego ojciec zaś na klarnecie. Najpierw konkurują ze sobą, po pewnym czasie tworzą jednak jeden zespół - Judeł zakochała się w chłopcu, lecz on nie zwraca oczywiście na nią uwagi. Co więcej - zaczyna darzyć zainteresowaniem pewną pannę, która nie chce wyjść za mąż za bogatego, narzuconego jej przez rodziców narzeczonego, przyłącza się do wędrownej grupy. Wszyscy razem docierają do Warszawy, gdzie klarnecista decyduje się osiąść, znajdując ciepły kąt u znajomej wdowy. Niedoszła panna młoda zostaje zaangażowana do teatru muzycznego, lecz kiedy zjawia się jej ukochany ucieka razem z nim. Judeł przez przypadek znajduje się na scenie i swym komicznym zachowaniem wziętym za świetną grę, oraz piosenką "Jidł mit'n fidł" odnosi wielki sukces. Dopiero teraz chłopiec dowiaduje się, że Judeł jest dziewczyną. Wyznają sobie miłość. Mają się odbyć ich zaręczyny, ale ona otrzymuje kontrakt na wyjazd do Ameryki. Odpływa transatlantykiem. I wtedy okazuje się, że ukochany płynie tym samym statkiem jako członek orkiestry.

"Za grzechy" (At chejt, 1936)
Reżyseria: Aleksander Marten
Żydowskie miasteczko w Małopolsce podczas wojny w roku 1916. Żyd, młody oficer armii austriackiej, ginie na froncie. Jego narzeczona znika z domu i po pewnym czasie dwaj przyjaciele, krawczyk i mełamed małomiasteczkowego chederu, znajdują porzucone dziecko. Dzieje się to w trakcie ucieczki ludności żydowskiej przed wojskami rosyjskimi. Dzieje się to w trakcie ucieczki ludności żydowskiej przed wojskami rosyjskimi. Matka porzuconego dziecka przyjeżdża do Warszawy jako bogata Amerykanka, by odnaleźć swą córkę. Ofiaruje swoją opiekę młodemu skrzypkowi - i w ten sposób mimowolnie wchodzi w drogę własnej córce.

"Dybuk" (1937)
Reżyseria: Michał Waszyński; według Szymona An-skiego
Fabuła filmu zaczerpnięta została ze sztuki scenicznej Szymona An-skiego (był to pseudonim Salomona Zeinwela Rapaporta) "Misterium na pograniczu dwóch światów" i nawiązuje do tradycji chasydów - odłamu judaizmu ukształtowanego w XVIII wieku, czerpiącego z tradycji talmudycznej i trzynastowiecznych ksiąg kabały. Dwaj młodzi przyjaciele, Nissen i Sender, ślubują sobie, że jeśli ich dzieci będą odmiennej płci połączy je węzeł małżeński. Senderowi rodzi się córka Lea, a Nisssenowi syn - Chonen. Przy porodzie umiera matka Lei. Mija 18 lat. Wracający z podróży do domu Nissen ginie w nurtach rzeki. Sender wzbogaca się i zapomina o dawnym ślubowaniu, mimo że młodzi gorąco się pokochali. Chce wydać Leę za bogatego, choć znacznie od niej starszego mężczyznę. Zrozpaczony Chonen ucieka się do magicznych zabiegów, by odzyskać ukochaną. Gdy mimo to dochodzi do zaręczyn, chłopak zaczyna wątpić w istnienie Boga, wzywa szatana, po czym pada martwy. W dniu ślubu w Leę wstępuje Dybuk - duch Chonena, który nie chce się rozstać z ukochaną. Sławny cadyk z Wielopola wypędza wprawdzie ducha, ale dziewczyna umiera. Dopiero teraz dusze kochanków mogą połączyć się na zawsze.

"Błazen purymowy" (Der purymszpiler, 1937)
Reżyseria: Jan Nowina-Przybylski i Józef Green
W małym miasteczku zjawia się Gecl - Błazen Purymowy. Nie może nigdzie znaleźć pracy, aż w końcu zatrudnia go biedny szewc Nuchim. Gecl zakochuje się w jego córce Esterze, lecz ta traci głowę dla wędrownego cyrkowca, który z liczną trupą zawitał do miasteczka. Mimo zakazu ojca spotyka się z nim. Po kilku dniach cyrk odjeżdża… Szewc Nuchim otrzymuje niespodziewanie spadek i z dnia na dzień staje się bogaczem. Postanawia Esterę dobrze wydać za mąż. W czasie radosnego, barwnego Święta Purymowego Gecl w przebraniu króla wywołuje skandal, oskarżając i wyśmiewając bogaczy, w tym także narzeczonego Estery. Gecl zostaje wypędzony z miasteczka, ale Estera, której zaimponowała jego odwaga, ucieka razem z nim. Docierają do Krakowa, gdzie Gecl bezskutecznie usiłuje znaleźć jakąkolwiek pracę. Przypadkowo spotykają cyrkowca, który obojgiem się zaopiekowuje. Estera śpiewa na scenie i odnosi wielki sukces. Gecl wraca do miasteczka, ale nie chce zdradzić miejsca pobytu dziewczyny. Po pewnym czasie przyjeżdżają tu znowu cyrkowcy. Jest wśród nich i Estera, która przedstawia swego ukochanego jako męża. Rodzice zgadzają się na ich małżeństwo.

"Ślubowanie" (Tkhijes khaf, 1937)
Reżyseria: Henryk Szaro i Zygmunt Turkow
Dwaj przyjaciele, Chaim i Mendel, po latach rozłąki spotykają się w domu sławnego cadyka. Ślubują, że jeśli jednemu urodzi się syn, a drugiemu córka, połączą ich węzłem małżeńskim… Młodzi po latach poznali się i pokochali. Rachela żyje jednak skromnie i ubogo z matką, natomiast Jakub ma bogatego ojca, który zapomniał o złożonym kiedyś ślubowaniu. O rękę Racheli stara się miejscowy bogacz, który, by usunąć swego konkurenta, donosi na niego ojcu. Prawdą zresztą jest, że Jakub zajęty miłością do dziewczyny zaniedbał naukę. Ojciec zabiera syna do domu i zaręcza go z inną panną. Tymczasem ojciec ponosi coraz większe straty w interesach. Po pożarze lasu prorok Eliasz, który kilkakrotnie interweniował w losy młodych, przypomina ojcu o niedotrzymaniu przyrzeczenia. Również cadyk potwierdza konieczność wypełnienia złożonych ślubów. Ojciec z Jakubem zjawiają się w miasteczku, kiedy trwają już uroczystości zaślubin Racheli z bogaczem. Rachela wychodzi jednak za mąż za Jakuba.

"Weseli biedacy" (Frejliche kabconim, 1937)
Reżyseria: Leon Jeannot
Małomiasteczkowy zegarmistrz i jego przyjaciel lubią sobie pofilozofować, szczególnie w czasie długich spacerów. Podczas jednego zwraca ich uwagę duża, tłusta plama na ziemi. Kiedy zaczynają jej się dokładnie przyglądać i ją badać, okazuje się, że gleba nasiąknięta jest naftą. Nie posiadają się z radości. Są przekonani, że odkryli bogate złoże ropy naftowej. W tajemnicy przygotowują się do jego eksploatacji. Okazuje się, że nie jest to łatwa sprawa, więc po licznych perypetiach trafiają do domu wariatów. Po pewnym czasie wychodzą z niego, wyjaśnia się też tajemnica owego złoża. Otóż chłop wiózł na furmance nieszczelną bańkę z naftą, nafta w pewnym momencie się wylała, a naiwni ludzie uwierzyli w bogate złoża i w możliwość szybkiego wzbogacenia się.

"Mateczka" (Mamełe, 1938)
Reżyseria: Konrad Tom i Józef Green; według Morica Schwarza
Filmowa adaptacja komedii teatralnej autorstwa Morica Schwarza, cieszącej się w latach trzydziestych ogromnym powodzeniem nad Wisłą. Popularność utworu była tak wielka, że postanowiono przenieść go na ekran. Główną rolę, podobnie jak na scenie, zagrała żydowska gwiazda Molly Picon. Film Toma i Greena odniósł spodziewany sukces, nie tylko zresztą w Polsce, ale i w USA. O powodzeniu "Mateczki" zdecydowało nie tylko znakomite aktorstwo Picon, lecz także rzewny, ciepły, żydowski humor, przenikający cały film. Tytułową bohaterką utworu jest Chewcie Samed - zaradna kobieta, która przyrzekła swej matce, że po jej śmierci zaopiekuje się rodziną. Zadanie ma niełatwe, gdyż familia Samedów jest liczna i bez "głowy domu" niechybnie pójdzie w rozsypkę. Nie zapanuje nad nią przecież nieporadny ojciec, nieustannie snujący wizje (i tylko wizje) intratnych interesów i domagający się od dzieci, by go utrzymywały. Tymczasem jego dwie córki i trzech synów przysparza więcej kłopotów niż pożytku. Chewcie, mimo licznych przeszkód, bierze swą rodzinę "w garść". Opiekuje się kilkunastoletnim Zysiem, pracującym w łódzkiej fabryce, matkuje małemu Abramkowi, pomaga sfinalizować małżeństwo Dawida, Bertę zaś odwodzi od zamiaru wyjścia za bogacza, który w rzeczywistości jest oszustem. Próbuje też swatać Jetkę z młodym muzykiem Szlezyngerem. Swoje małe, codzienne zwycięstwa okupuje jednak rosnącym zmęczeniem, spowodowanym rodzinnymi swarami i kłopotami.

"List do matki" (A briwełe der mamen, 1938)
Reżyseria: Józef Green i Leon Trystan
W małym miasteczku żyje rodzina Berdyczowskich. Ojciec, Dawid, nie potrafi jej utrzymać. Wszystkie obowiązki spadają na ciężko pracującą matkę, Deborę. Starszy syn, Majer, marzy, by zostać inżynierem albo dentystą. Córka Miriam, spotykając się z nauczycielem tańca, choć ma narzeczonego Judkę, syna krawca Szymona, postępuje wbrew woli swoich rodziców. Chlubą Debory i Dawida jest ich najmłodszy syn Aronek, bardzo zdolny i muzykalny. Dawid, nie zawiadamiając żony i pożyczając pieniądze od Szymona, wyjeżdża do Ameryki, gdzie zarabia sprzedając skarpetki. Miriam ucieka z nauczycielem tańca, co matka ukrywa przed sąsiadami. Dawid przysyła kartę okrętową dla Aronka, chłopiec wyjeżdża do Ameryki. Tymczasem do miasteczka wraca Miriam, bo okazało się, że nauczyciel tańca ma żonę i dziecko. Za namową matki Miriam ukrywa ten fakt przed Judką. Młodzi biorą ślub i wyjeżdżają. Jest rok 1914, wybucha wojna. Majer zostaje zmobilizowany. Miriam przebywa w Rosji. Listy z Ameryki przestają przychodzić. W dniu zakończenia wojny Debora dowiaduje się o śmierci starszego syna na froncie. Usiłuje odszukać męża i Aronka. W końcu przy pomocy życzliwych ludzi, wyjeżdża do Ameryki, gdzie odnajduje najmłodszego syna - sławnego śpiewaka Arnolda Berdę.

"Bezdomni" (On a hajm-bal tshuwe, 1939)
Reżyseria Aleksander Marten; według Jakuba Gordina
Po powodzi jeszcze większa bieda zapanowała w małej nadrzecznej wiosce rybackiej. Jedynie emigracja do Ameryki może odmienić los żydowskiej rodziny. Wszyscy marzą o wyjeździe. W Ameryce mieszka już wuj z rodziną, któremu się bardzo dobrze powodzi. Pierwszy emigruje Abram. Dostaje pracę w restauracji jako pomywacz naczyń. Żydowskie piosenki śpiewane przez piękną Bessy budzą jego tęsknotę za domem. Od Motela i Fiszela, którzy już również przyjechali, dowiaduje się, że stary ojciec niedomaga, a synek jest chory. Po pewnym czasie również ojciec i żona z synkiem zjawiają się za oceanem. Wszyscy mieszkają teraz w czynszowej kamienicy, której właścicielem jest wuj. Motel zbiera czynsz, Fiszel żeni się z Liną, nie dostaje jednak posady kantora w synagodze. Żona Abrama zastanawia się, czy warto było wyjeżdżać, życie wcale tu nie jest lżejsze, a wszyscy czują się zagubieni w obcym, wielkim mieście. Abram po kłótni z żoną nie wraca do domu, nie wrócił także na noc syn (tu film się urywa, brak zakończenia). W filmie wystąpiło wielu czołowych międzywojennych aktorów żydowskich. Znaleźli się wśród nich m.in. Ida Kamińska, wybitni komicy Izrael Schumacher i Szymon Dżigan oraz popularna piosenkarka Wiera Gran. "Bezdomni" byli jednym z ostatnich żydowskich filmów zrealizowanych w międzywojennej Polsce. A może nawet ostatnim…